Beneficjenci fundacji rodzinnej

Fundacja rodzinna jest podmiotem, którego istotą jest gromadzenie mienia i zarządzanie nim w interesie beneficjentów oraz spełniania świadczeń na rzecz beneficjentów. Kluczowym elementem fundacji rodzinnej jest istnienie beneficjenta lub beneficjentów. Kim jest jednak jest taki beneficjent oraz z czym wiąże się posiadanie takiego statusu? W pierwszej kolejności należy wskazać, że beneficjentem fundacji rodzinnej jest podmiot, dla którego i w czyim interesie fundacja rodzinna działa. Beneficjent jest uprawniony do otrzymywania konkretnych korzyści (świadczeń) ze strony fundacji. Interesującym rozwiązaniem jest, że zgodnie z ustawą beneficjentem fundacji rodzinnej może być wyłącznie osoba fizyczna lub organizacja posiadająca status organizacji pożytku publicznego. Z grona podmiotów, którzy mogą uzyskać status beneficjenta zostały więc wyłączone jakiekolwiek inne osoby prawne lub inne jednostki organizacyjne, czyli w szczególności spółki handlowe oraz fundusze oraz wszelkiego rodzaju podmioty o charakterze komercyjnym. Wynika to z faktu, że podstawowym założeniem wprowadzenia fundacji rodzinnej do polskiego porządku prawnego jest ochrona rodzinnego charakteru majątku oraz biznesu fundatora i tym samym zabezpieczenie osób bliskich fundatorowi – w szczególności członków jego rodziny. Beneficjent jest uprawniony do otrzymywania korzyści ze strony fundacji rodzinnej. Mogą być to albo konkretne świadczenia bezpośrednie lub pośrednie, albo udział w mieniu po zakończeniu istnienia fundacji rodzinnej. Interesujące jest, że świadczenie na rzecz beneficjentów może mieć nie tylko charakter czysto pieniężny podobny do dywidendy, ale również świadczenia innego rodzaju, takie jak np. pokrycie kosztów utrzymania beneficjenta, kosztów edukacji, kosztów leczenia, kosztów zabezpieczenia „emerytalnego”. Przepisy ustawy nie przewidują w tym względzie zamkniętego katalogu, tak więc świadczeniem może być w zasadzie każde świadczenie dozwolone prawem, które fundacja rodzinna jest w stanie zapewnić. Jak wspomniałem powyżej, beneficjentem mogą być również wybrane przez fundatora podmioty posiadające status organizacji pożytku publicznego. Taki „szczególny” beneficjent może występować obok beneficjentów będących np. członkami rodziny fundatora. Podkreślenia wymaga, że – zgodnie z przewidzianymi w ustawie korzyściami podatkowymi – jedynym podatkiem dochodowym płaconym w związku z istnieniem fundacji rodzinnej będzie podatek dochodowy od wypłaty świadczenia na rzecz beneficjentów. Dla porównania w przypadku spółek opodatkowanie jest „podwójne” – najpierw spółka płaci CIT, a następnie uprawniony do dywidendy płaci PIT. W przypadku beneficjentów będących członkami rodziny fundatora stawka podatku wynosi 15%, jednak możliwe jest, że w toku trwających prac nad nowelizacją ustawy, stawka tego podatku zostanie obniżona do 10%. Ustawa wymaga, by fundacja rodzinna miała co najmniej jednego beneficjenta – jest to element niezbędny dla istnienia fundacji. Najważniejszy dokument fundacji, bez którego fundacja w ogóle nie może istnieć – statut fundacji rodzinnej - musi wskazywać beneficjenta (co najmniej jednego) lub sposób określania beneficjenta. Wartym zaznaczenia jest więc, że nie jest wymagane imienne wskazanie beneficjenta lub beneficjentów fundacji, a jedynie uregulowanie, w jaki sposób takie podmioty będą określane – np. jako pewna grupa osób, w szczególności jako „członkowie rodziny”, „zstępni”, rodzeństwo, małżonek, itp. Co istotne, beneficjentem fundacji rodzinnej (nawet jedynym) może być sam fundator. Jest to o tyle pozytywne rozwiązanie, że fundator nieposiadający bliskich może w ten sposób zapewnić sobie świadczenia „emerytalne”, na wypadek zakończenia aktywnej działalności gospodarczej lub zawodowej. Ważnym ograniczeniem, które ma zapewniać konsolidację i zabezpieczenie pozostania majątku i biznesu w gronie rodziny jest to, że status beneficjenta jest niezbywalny. Takie rozwiązanie ma przeciwdziałać możliwości skupowania przez podmioty komercyjne praw w fundacji rodzinnej w celu korzystania z korzyści płynących z działalności w ramach fundacji. Status beneficjenta można jedyne utracić poprzez zrzeczenie się go przez samego beneficjenta. Beneficjentów umieszcza się na tzw. Liście beneficjentów, którą prowadzi zarząd fundacji rodzinnej. Ten dokument można porównać np. do rejestru akcjonariuszy w spółkach akcyjnych. Lista beneficjentów stanowi podstawę do korzystania przez ujęte w niej osoby z określonych świadczeń ze strony fundacji lub do udziału w mieniu po rozwiązaniu fundacji. W końcu beneficjenci lub ich część (a nawet tylko jeden z nich) może, a co najmniej jeden nawet musi, tworzyć organ fundacji - zgromadzenie beneficjentów. Ten organ można porównać do organów właścicielskim w spółkach kapitałowych, tj. do zgromadzenia wspólników albo walnego zgromadzenia akcjonariuszy. Ustawa przydaje bowiem zgromadzeniu beneficjentów podobne uprawnienia jak kodeks spółek handlowych nadaje ww. organom spółek. Oczywiście w ramach statutu fundacji można – podobnie jak w spółkach – rozszerzać uprawnienia zgromadzenia beneficjentów. Na końcu warto też wspomnieć, że posiadanie charakteru beneficjenta fundacji może wiązać się z konkretnymi konsekwencjami w zakresie prawa spadkowego. Np. świadczenia na rzecz beneficjentów zaliczają się na poczet zachowku. Kontrowersyjne jest natomiast, czy status beneficjenta jest dziedziczny. Ustawa nie wyklucza wprost takiej możliwości, jednak spotykane są stanowiska, w myśl których że status beneficjenta jako prawo o charakterze osobistym, a nie majątkowym nie może być dziedziczone. Z uwagi na wskazaną wątpliwość warto więc w ramach statutu fundacji rodzinnej precyzyjnie określić, w jaki sposób i kto uzyska status beneficjenta, tak by dodatkowo zabezpieczyć np. możliwość korzystania z dobrodziejstw fundacji rodzinnej również przez np. dalszych zstępnych fundatora, którzy w chwili założenia fundacji, a nawet za życia fundatora jeszcze nie przyszli na świat, oczywiście, o ile taka będzie wola samego fundatora.